Publicatie ‘Ambtelijk recht doen’ – verplichte kost voor ambtenaren
Afgelopen zomer schreef Caroline Raat voor Stichting Beroepseer het boek Ambtelijk recht doen, Vakmanschap in de uitvoering. Dit verschijnt binnenkort. In deze publicatie laat Caroline zien hoe ambtenaren de democratische rechtsstaat direct in praktijk kunnen brengen voor burgers. Met heldere uitleg, voorbeelden en praktische schema’s biedt het handvatten voor goed beslissen en het bewaken van rechtsstatelijkheid en integriteit. Ook biedt het boek de nodige diepgang voor wie meer wil weten over de samenhang tussen recht, cultuur, gedrag en moraal. Daarmee is het niet alleen geschikt voor uitvoerende ambtenaren, maar ook voor bestuurders en beleidsmakers die de uitvoering beter willen begrijpen. Burgers en studenten zullen er ook inzichten aan kunnen ontlenen. Erik Pool, (voormalig) Programmadirecteur Dialoog & Ethiek van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, beveelt het boek van Caroline van harte aan:
‘Scherp, informatief boek en rijk aan kennis waar ambtenaren veel aan hebben – net als ikzelf. Dit mag integraal in het lespakket voor alle ambtenaren.’
Hieronder leest u het voorwoord bij het boek.
De kracht van het recht
Al vanaf mijn studietijd word ik geboeid door het gedrag van mensen in overheidsorganisaties Ten opzichte van elkaar als ten opzichte van burgers. Tijdens mijn rechtenstudie leerde ik hier niet veel over: er zijn regels en beginselen, en er zijn rechters die daaraan toetsen. En dan houdt de overheid houdt zich daar nu eenmaal aan. Bij mijn studie bestuurswetenschappen werd mij een realistischer beeld voorgeschoteld: de overheid en haar medewerkers houden zich niet volautomatisch aan het recht: gedrag en cultuur zijn minstens even belangrijk. In mijn werk bij gemeenten, zag ik pas goed waar dat in de praktijk op neerkwam: wat een verschillen! Waar de ene ambtenaar of bestuurder responsief en behoorlijk opereerde, probeerde de ander uit of hij buiten de lijntjes kon kleuren zonder dat iemand dat zag. Dit gegeven was de basis voor mijn rechtssociologische en rechtsfilosofische proefschrift Mensen met macht.
Dit boek is gedeeltelijk een tweede druk van Ethiek en integriteitszorg. Handboek voor de overheidsjurist. Er is momenteel namelijk meer behoefte aan basiskennis voor de uitvoeringskant van de rechtsstaat. Goede opleiding hiervoor is in de afgelopen decennia behoorlijk verwaarloosd. Het gevolg, zo zien we ook in het werk bij Stichting Beroepseer, is dat er een ongewenste tweedeling lijkt te zijn ontstaan tussen ‘beleid’ en uitvoering.
Op kernministeries heeft men, zo constateert ook de Nationale ombudsman, nog steeds weinig beeld van waar uitvoeringsmedewerkers echt tegenaan lopen in hun directe contact met burgers. Er is namelijk niet alleen ‘te weinig ruimte in de regels’ – die ruimte vereist professionaliteit: kennis, kunde, inzicht en ervaring. Het vraagt om begrip van de eigen functie. Als ambtenaar ben je vrijwel nooit een hulpverlener, maar, zo schreven Sandra Palmen en ik: ‘recht-doener’.
Het gaat doorgaans ook niet om te weinig ‘moreel besef’ hoewel het wel belangrijk is te weten dat de rechtsstaat een publieke moraal veronderstelt. Die publieke moraal betekent dat je je eigen morele emotie de plek geeft die ze verdient. Als ambtenaar – public servant – probeer je zo onpartijdig, rechtvaardig en objectief mogelijk te blijven; het gaat om onderzoek naar feiten en omstandigheden, en op basis daarvan het recht toepassen. Juist die betrokken distantie hoort bij rechtsstatelijk handelen.
Waar het in mijn ervaring om gaat, is behoefte aan basiskennis om dit belangrijke werk goed te kunnen doen – zowel op de kerndepartementen als bij uitvoeringsinstanties als gemeenten, rijksdiensten en zelfstandige bestuursorganen. In de praktijk gaat het over de vraag: hoe dan? Hoe dan precies? Wat mag wel of niet, wat moet, wanneer en waarom? Die waarom-vraag, daar gaat het in de rechtsstaat over: de omgang met je eigen positie. Je hebt immers macht, ook als je dat zelf niet zo ervaart. Juist als je te weinig kennis hebt, is – zo weten we uit decennia van onderzoek naar street-level werk – de kans op willekeur in de vorm van favoritisme, uitsluiting en fouten erg groot. Dat is uiteindelijk niet in het belang van burger.
De wat-, wanneer- en hoe-precies-vraag is het domein van het bestuursrecht. Om die te kunnen beantwoorden, moet je in de basis weten wat er in de Algemene wet bestuursrecht (Awb) staat en wanneer het nodig is om rechtsbeginselen toe te passen. Het bestuursrecht gaat over macht, gevat in bevoegdheidsvragen. Er kan in de toepassing het nodige mis gaan, zoals vooringenomenheid en machtsmisbruik. Kennis daarvan is ook nodig, om het te herkennen, en om te weten wat je zou kunnen doen om dit te voorkomen.
Vandaar dit boek voor uitvoeringsmedewerkers, maar ook voor al diegenen die hiervoor beleid ontwikkelen en wetten voorbereiden die moeten worden toegepast. Het bevat de inzichten die ik in de afgelopen decennia als overheidsjurist en onderzoeker heb opgedaan en onder meer verwerkt in boeken, artikelen en annotaties, maar ook in beslishulpen. Al schrijvend merkte ik weer hoe mooi en krachtig het recht is, maar ook hoe ingewikkeld!
Voor nadere informatie neem contact op met Thijs Jansen: thijsjansen@beroepseer.nl of 0645510971.
Over de auteur
Caroline Raat is staats- en bestuursrechtjurist en bestuurswetenschapper. Zij promoveerde op een rechtssociologisch en filosofisch onderzoek naar rechtsstaat en macht. Raat is auteur, docent en onderzoeker op het gebied van behoorlijk bestuur, open overheid, integriteit en organisatiecultuur. Daarnaast staat zij journalisten, mensenrechtenorganisaties en melders van misstanden bij in rechtszaken met de overheid. Zij is tevens initiator van Rechtsstaat Nederland en de Beroepsvereniging Onafhankelijk Onderzoekers.
Linda Veenstra werkt sinds 2007 in verschillende rollen binnen de lokale overheid. Tegenwoordig bij de gemeente Midden-Groningen, waar ze zichzelf liever gemeenschapsregisseur noemt dan gebiedsregisseur. Die term sluit beter aan bij wat ze écht doet: mensen en initiatieven verbinden, ondersteunen en versterken, zodat gemeenschappen en buurten tot bloei komen.
Donderdag 11 september 2025
15:30 – 17:30 uur
NU-Gebouw, Vrije Universiteit AmsterdamGabriel van den Brink neemt afscheid als gast-hoogleraar Wijsbegeerte aan de Vrije Universiteit Amsterdam, waar hij sinds 2016 verbonden was aan het Centrum Èthos van de Faculteit der Geesteswetenschappen. Gedurende zijn loopbaan heeft hij met zijn scherpe analyses en filosofische beschouwingen een waardevolle bijdrage geleverd aan het denken over maatschappelijke ontwikkeling, moraliteit en publieke waarden in de moderne samenleving.
